Brandschilderen

Brandschilderen is een arbeidsintensieve, ambachtelijke techniek waarmee duurzaam op glas ‘geschilderd’ wordt. De verf wordt – veelal in meerdere lagen en door middel van evenzovele ovenstoken – op hoge temperaturen in het glasoppervlak gebrand. De tekening en de kleuren komen daardoor blijvend in het glas te zitten.

Een afbeelding van het brandschilderen van Titus, het schilderij van Rembrandt uit 1660, door glasatelier ruud harberts
Het brandschilderen van Titus in monniksdracht (Rembrandt, 1660)

De techniek van het brandschilderen stamt uit de vroege Middeleeuwen en is onlosmakelijk verbonden met de glas-in-lood-techniek, die in dezelfde periode tot ontwikkeling kwam. Een gebrandschilderd glas-in-loodraam komt van oudsher tot stand via een aantal vaste, herkenbare stappen.

Hoe wordt een gebrandschilderd glas-in-loodraam gemaakt?

Omdat beelden vaak meer zeggen dan woorden, zeker bij een ambachtelijke techniek als deze, wordt in onderstaande video’s het maken van een gebrandschilderd glas-in-loodraam stap voor stap in beeld gebracht.

1. Het maken van het carton (de werktekening)

Het maken van een brandschildering en een glas-in-loodraam begint met het maken van een werktekening op ware grootte. Deze wordt meestal carton genoemd en dient om de benodigde stukken glas precies op maat te kunnen snijden. Het carton is tevens een leidraad bij het daadwerkelijke brandschilderen.

2. Het maken en knippen van de calque

Om een carton goed te kunnen knippen wordt een zogeheten calque gemaakt. Dit is een kopie van de werktekening, maar dan op stevig karton. De calque wordt met een speciale sjabloonschaar in stukken geknipt. De sjabloonschaar knipt het karton niet simpelweg door, zoals bij een gewone schaar, maar knipt links en rechts van de kniplijn een paar millimeter mee, waardoor tussen de uitgeknipte delen ruimte ontstaat voor de kern van de loodprofielen. Zodra het carton in delen is geknipt, worden de delen op het glas gelegd en kan het snijden beginnen.

3. Het snijden van het glas

Het snijden van het glas gebeurt met een glassnijder. Een glassnijder is een klein handgereedschap dat voorzien is van een wieltje met diamantdeeltjes erop. Hiermee wordt een gecontroleerde kras in het oppervlak van het glas gemaakt. Dit krassen tast de desbetreffende glasmoleculen dusdanig aan, dat het glas langs de kras gebroken kan worden.

Het snijden is een belangrijke fase die de nodige vaardigheid en precisie vergt. Als een aantal stukken glas naast elkaar geplaatst wordt en deze zijn bijvoorbeeld telkens een milimeter te groot, dan treedt bij tien ruitjes al een verloop van een centimeter op. Het raam is dan te groot.

4. Het prepareren van de brandschilderverf 

Voorafgaand aan het daadwerkelijke brandschilderen dient de brandschilderverf geprepareerd te worden. Er zijn drie soorten brandschilderverf: contourverf voor het aanbrengen van de hoofdlijnen, grisailleverf voor het aanbrengen van schaduwen en emailleverf voor het aanbrengen van kleuren.

Elke brandschilderverf is in eerste instantie een poeder dat bestaat uit zeer kleine deeltjes glas voorzien van metaaloxiden. Deze metaaloxiden zorgen voor de kleuren. Om met het poeder te kunnen brandschilderen wordt het met behulp van een spatel of glasvijzel vermalen en vermengd met water en met een medium van bijvoorbeeld azijn of Arabische gom. Elke verfsoort heeft een eigen mengverhouding.

5. Het aanbrengen van de contourverf

In de eerste fase van het daadwerkelijk schilderen wordt de contourverf aangebracht. Hiermee worden de hoofdlijnen van de brandschildering op het glas gezet. Als de contourverf is opgedroogd, kleeft deze goed aan het glas. De verf is dan nog wel te bewerken, maar laat niet zo makkelijk meer los. Voor een permanente hechting is een zogeheten ovenstook nodig. Hiermee worden de contourlijnen definitief in het glas gebrand. Duidelijke contourlijnen helpen in de volgende fase te verduidelijken waar de schaduwpartijen aangebracht dienen te worden. Het aanbrengen van contourverf wordt vaak meerdere keren uitgevoerd.

6. Het aanbrengen van de grisailleverf

Het aanbrengen van grisailleverf is de tweede fase van het daadwerkelijk schilderen. In deze fase worden de schaduwen in de brandschildering aangebracht. Grisailleverf wordt nat op het glas aangebracht en in natte toestand met een das-kwast egaal gemaakt. De grisaille droogt snel op, maar hecht slechts in beperkte mate aan het glas. Hierdoor is het mogelijk om de verf, op plaatsen waar het licht doorheen dient te vallen, voorzichtig met een tamponeerkwast van het glas te verwijderen. De eerder aangebrachte contourlijnen komen hierbij goed van pas. Om tot een optimale dieptewerking te komen, wordt ook deze fase meestal een aantal keren herhaald.

7. Het aanbrengen van emailleverven

Het realiseren van kleuren op brandschilderingen gebeurt door het aanbrengen van emailleverven. Deze zijn in een groot aantal kleuren verkrijgbaar, waaronder het befaamde glanzende, goud-oranje zilvergeel. Een emailleverf kan dekkend, semi-transparant of transparant zijn. Des te transparanter de verf, des te meer licht deze doorlaat.

8. Loden en solderen

Nadat alle glazen raamdelen op maat gesneden zijn en de gebrandschilderde delen voor de laatste keer in de oven zijn geweest, is het tijd voor het loden en solderen van de stukken glas. De loodprofielen worden op maat gesneden en de verschillende glazen onderdelen worden stuk voor stuk in het lood gezet. Voor een stevig raam dienen de loodprofielen goed aan te sluiten en in elkaar te worden geschoven. Zodra alle ruitjes in de loodprofielen zitten, worden de profielen strak tegen het glas gestreken en op de knooppunten aan elkaar vast gesoldeerd.

9. Het kitten of patineren 

Het glas-in-loodraam kan eventueel ook nog gekit of gepatineerd worden.

Het kitten van het raam maakt het steviger. Ook voorkomt het bij bijvoorbeeld glas-in-lood in deuren het rammelen van de ruitjes. Kitten gebeurt vaak met speciale glas-in-loodkit, die met een borstel onder de loodranden geborsteld wordt. Het tweezijdig kitten van een glas-in-loodraam maakt het raam water- en winddicht.

Patineren is het kunstmatig verouderen van het lood. Dit heeft vooral een esthetische functie. Door te patineren wordt het lichtglimmende zilvergrijs van het lood donkerder, waardoor het een oudere uitstraling krijgt.

Links

Interviews over brandschilderen met RTV Noord-Holland en het Noordhollands Dagblad
Gebrandschilderd glas [Wikipedia]
Facts about Glass: Silver Stain
Brandschilderingen van Marc Chagall
Goudse Glazen van de Sint-Janskerk te Gouda